کرمان – بنای تاریخی خانه شهر کرمان که در یک متری ساختمان استانداری کرمان قرار گرفته و نیازمند بازسازی است حکایت عجیبی دارد و به حال خود رها شده است.
خبرگزاری مهر- گروه استان ها: بنای تاریخی خانه شهر کرمان، اثری ثبت شده در فهرست آثار ملی، با گذشت بیش از نیم قرن از ساخت، همچنان در چرخه بلاتکلیفی و فرسودگی گرفتار است.
این بنا که در دهه ۱۳۴۰ با مشارکت مردمی و از محل عوارض شهری برای برگزاری اجتماعات ساخته شد، در سال ۱۳۹۶ با شماره ثبت ۳۱۷۷۰ در فهرست آثار ملی ایران جای گرفت؛ با این حال، سالهاست که به دلیل ناهماهنگی بین ادارات و فرسودگی، از چرخه خدمترسانی خارج شده و در معرض تخریب بیشتر قرار گرفته است.
خانه ای که هویت فرهنگی کرمان در آن ساخته شد
خانه شهر کرمان در ۲۰ آذر ۱۳۴۸ کلنگزنی و در ۶ مهر ۱۳۵۰ گشایش یافت. طراحی و ساخت این بنا توسط استاد علیاصغرخان اصفهانی، از اولین گروه معماران ایرانی و همدوره با پیرنیا، انجام شد که در طراحی آن از تلفیق معماری سنتی و مدرن بهره گرفت.
هزینه ساخت این بنا به طور مستقیم از مالیات بر آب شهروندان کرمان تأمین شده و مردم شهر ماهانه ۱۵ ریال برای ساخت آن هزینه میکردند.
پس از انقلاب۱۳۵۷ به محل برگزاری جشنوارههای هنری و پس از آن جلسات شورای شهر تبدیل شد و مردم کرمان همواره جلسات مهم و رویدادهای تاثیر گذار فرهنگی و هنری را در این مکان برگزار می کردند که حالا با جابجا شدن شهرداری کرمان و احداث ساختمان جدید استانداری کرمان دقیقا در یک متری استانداری و چند متری شهرداری کرمان قرار گرفته است.
تحلیل علت بلاتکلیفی چنددههای یک اثر فرهنگی
ریشه بلاتکلیفی خانه شهر را باید در سه عامل ساختاری جستجو کرد.
نخست ابهام در مالکیت حقوقی و هر دستگاه مسئولیت مرمت را بر عهده دیگری میگذارد. دوم، نبود برنامه مدون احیا در دورههای مختلف مدیریت شهری که باعث شده این بنا در چرخه تصمیمگیریهای مقطعی گرفتار شود و سوم، اولویتنداشتن مرمت بناهای تاریخی در سبد هزینههای شهرداری که موجب شده حتی در مقاطعی زمزمه تخریب آن مطرح شود؛ طرحی که تنها با واکنش فعالان میراثفرهنگی و سپس ثبت ملی در سال ۱۳۹۶ متوقف شد.
این سه عامل دست به دست هم داده و خانه شهر را به نمادی از نوع مدیریت در مواجه با مرمت آثار تاریخی کرمان تبدیل کرده است و دقیقا همینجا مشخص می شود چرا کرمان با داشته های بیشتر از حیث جذب گردشگری از یزد، شیراز و اصفهان عقب تر است.
بخش هایی از سازه به دلیل فرسودگی نیازمند بازسازی فوری است
مهمترین مخاطرهای که خانه شهر را تهدید میکند، فرسودگی سازه و بلاتکلیفی در تعیین متولی مرمت است.
بر اساس بررسیها و مشاهدات، بخشهایی از سازه به دلیل رطوبت و فرسودگی دچار آسیب شده و برخی بخشهای ساختمان نیازمند تخریب و بازسازی مجدد است.
تأسیسات این بنا نیز در وضعیت نامناسبی قرار دارد و نیاز به بازطراحی دارد که اقدامی پرهزینه است.
رطوبت نفوذی در پیها و دیوارهها، تهدیدی جدی برای پایداری بنا محسوب میشود و ادامه این روند میتواند به تخریب جبرانناپذیر بخشهایی از سازه منجر شود.
مشکل دیگر، تعلل در روند مرمت است. در اردیبهشت ۱۴۰۵ آگهی مناقصه فاز نخست بهسازی با اعتبار بیش از ۶۰ میلیارد ریال و پرداخت ۱۰۰ درصد تهاتر با زمین منتشر شد، اما این مناقصه با استقبال پیمانکاران مواجه نشد و ناکام ماند.
این ناکامی نشاندهنده یک چالش ساختاری است: مدل تأمین مالی مبتنی بر تهاتر زمین برای پروژههای مرمتی، برای پیمانکاران جذابیت کافی ندارد، زیرا مرمت بناهای تاریخی فرآیندی زمانبر، پرهزینه و پرریسک است.
در پی این ناکامی، شهردار کرمان اعلام کرد که برای خروج از بنبست، از شورای شهر مجوز ترک تشریفات درخواست خواهد کرد تا نهایتاً در مرداد ۱۴۰۵، شورای شهر کرمان با برگزاری مناقصه بهسازی فاز نخست با برآورد حدود ۲۸ میلیارد تومان موافقت کرد.
نگرانیها و چشمانداز تحلیلی
استفاده از واژه «بهسازی» به جای «مرمت و احیا» در اسناد مناقصه، این بیم را ایجاد کرده که ممکن است اصالت معماری ساختمان خدشهدار شود.
در حوزه مرمت بناهای تاریخی، تفاوت میان «بهسازی» و «مرمت» یک تفاوت ماهوی است؛ بهسازی معمولاً به معنای بهبود وضعیت موجود با مصالح و روشهای جدید است، در حالی که مرمت به معنای بازگرداندن بنا به وضعیت اصیل با رعایت اصول فنی و استفاده از مصالح سازگار است.
معاون شهردار کرمان این نگرانیها را رد کرده و تأکید کرده است که هیچگونه دخل و تصرفی در ساختمان ثبت ملی انجام نخواهد شد و اقدامات مرمتی با نظارت و تأیید میراثفرهنگی صورت میگیرد.
خانه شهر کرمان، بنایی که با پول مردم ساخته شد و سالها میزبان رویدادهای فرهنگی و اجتماعی شهر بود، امروز به نمادی از هویت فرهنگی کرمان تبدیل شده است.
از منظر تحلیلی، تکمیل این پروژه نه تنها یک ضرورت مرمتی، بلکه آزمونی برای سنجش عزم واقعی مدیریت شهری در حفظ هویت تاریخی کرمان است.
تجربه سالهای گذشته نشان میدهد که تا زمانی که متولی مشخص، اعتبار پایدار و نظارت مستمر بر این پروژه تعیین نشود، خطر تکرار چرخه بلاتکلیفی همچنان وجود خواهد داشت.
در حال حاضر مرمت این بنا از سوی استاندارکرمان به شهرداری کرمان واگذار شده است و باید دید چه اقدامی در این زمینه انجام می شود.
حالا دیوارهای خاکستری خانهشهر، پس از سالها انتظار، قرار است رنگ دوباره به خود ببینند؛ بنایی که ساختش را مردم و شهرداری کرمان در دهه پنجاه تأمین کردند، امروز مبنای توافق تازهای برای احیای یکی از کهنترین نمادهای معاصر این شهر شده است.
با یکدیگر باید مشکلات را حل کنیم
اکنون استاندار کرمان در گفتگو با خبرنگار مهراز نقطه عطفی تازه میگوید: بازسازی مجموعه با تصور بهرهبرداری چندبعدی از آن برای اهالی کرمان آغاز میشود و همه دستگاههای دخیل بر این مسیر هم نظر شدهاند و باید با یکدیگر در روند مرمت بنا همکاری کنند.
محمدعلی طالبی، بر این نکته پافشاری میکند که صاحب واقعی این سازه نه استانداری است و نه ادارات دیگر؛ بلکه مردم کرمان مالک آناند و باید روزی برسد که این میراث، در خدمت همان مردم قرار گیرد و پس از مرمت این بنا در خدمت مردم قرار خواهد گرفت.
به گفته طالبی، برنامه بهسازی از مرز خود بنا فراتر میرود و فضاهای پیرامونی را نیز در بر میگیرد؛ محوطههایی که سالها پشت حصار و دیوار، از چرخه حیات شهر کنار ماندهاند و قرار است در این طرح، دوباره نفس بکشند و مردم بتوانند از این محوطه ها پس از زیبا سازی استفاده کنند.
میدان شورا به یکی از زیباترین میدان های فرهنگی ایران تبدیل می شود
موقعیت مجموعه نیز از نگاه استاندار، برگ برنده طرح است؛ همجواری با ساختمانهای استانداری و شهرداری و همسایگی با چند مرکز فرهنگی، این نقطه از کرمان را به یکی از کانونیترین محلهای شهر بدل کرده است که می تواند برای برگزاری برنامه های فرهنگی جذاب و ارزشمند که کرمان را بیش از پیش معرفی کند استفاده شود.
طالبی، درباره جزئیات فنی نیز توضیح میدهد: بررسیهای مهندسی مشخص کرده برخی قسمتهای سازه باید برچیده شوند، اما جان و اسکلت اصلی بنا ایستاده میماند؛ مقاومسازی و بازسازی چنان پیش خواهد رفت که هم ساختمان احیا شود و هم محوطههای اطراف، بستری برای رویدادهای فرهنگی کرمان شوند و با اجرای کامل این طرح، میدان شورا نام خود را در فهرست نمونهترین میدانهای فرهنگی کشور ثبت کند.
خانهشهر بیپیمانکار ماند
دو بار این بنا به مناقصه گذاشته شد و دو بار بیخریدار ماند. حالا شهردار کرمان به خبرنگار مهر میگوید که با مجوز تازه شورای شهر و بستهای از تسهیلات، قرعه سوم به نفع این اثر ثبت ملی ریخته میشود.
به گفته محسن تویسرکانی، وظیفه مرمت خانه شهر با پیگیری استاندار به شهرداری سپرده شده و کارشناسان در ادامه، مشاور طراحی را به مجموعه اضافه کردند؛ مطالعات به سرانجام رسید و پرونده به اتاق مناقصه رفت؛ اما سامانه، دو بار این ساختمان را به نمایش گذاشت و دو بار، پاسخ شرکتها سکوت بود؛ وضعیتی که به باور شهردار از شرایط خاص خود بنا نشات میگیرد.
شهردار کرمان از رایزنی دیگری هم خبر داد: شورای شهر اجازه داده تا پرونده این سازه یک بار دیگر اما این بار همراه با مشوقهایی برای پیمانکاران روی میز معاملات شهرداری برود و افق بعدی، تحویل فضایی فرهنگی به شهر است.
باید گفت بنای خانه شهر کرمان که همسایه دیوار به دیوار استانداری و شهرداری است، مطالبه احیایش دستکم از ۱۰ سال پیش به یک مطالبه عمومی بدل شده است و همچنان کلنگ مرمت بنا حتی به زمین زده نشده است.